История села

О происхождении эвенов. Отрывок из книги А. Алексеева:

Былыргы дьыллар мындааларыгар

Наука матырыйаалларыгар олоҕуран “Дьааҥы тардыытын дьоно хантан хааннаахтарын исхиэмэтин” (көр, кэлэр лиискэ) оҥордубут.
Эбээннэри революция иннинэ ламуттар диэн суруйаллара. Наука үлэһиттэрэ бу тиэрмини “приморчане”, ол аата муора эҥэринээҕилэр диэн тылбаастыыллар. Лаамы (эбээннии муора) диэн тыл олоҕун кытта быһаччы сибээстииллэр. Сөптөөх, итэҕэтиилээх быһаарыы. Итиннэ даҕатан ламыҥхалар (“на* матканнар”) кимтэн кииннээхтэрин, хантан хааннаахтарыи быһаарарга икки бэйэ-бэйэлэригэр ыпсыспат түгэннэри бэ] лиэтиэххэ, онно ааҕааччы болҕомтотун тардыахха наада эбит.
Маҥнайгытынан, үгүс ааҕааччылар Лаамы диэн ОхотскаИ муораны уонна сорохтор Охотскай куораты өйдүүллэр. Ол эрээI ри маҥнайгы нуучча хаһаахтара Хоту муустаах муораны эмиэ | “лаамы” диэн ааттыыллара. Холобура ХУП-с үйэҕэ Пронькй I Лазерев Елеська Бузалыын “Лаамы өрүстэрин” чинчййбитпр, Онно Дьааҥы өрүс төрдүн олохтоохторуттан саарбанан дьаһаих хомуйбуттар. Мантан көстөрүнэн Хоту Муустаах муораны эмиэ “лаамы” диэн сурукка киллэрэллэр эбит. Итиннэ эбэи эттэххэ Анаабырга көнө ньуурдаах, бадарааннаах туундараны кытта лаамы дииллэрэ биллэр.

14-15

Дьааҥы, Индигиир алын тардыыларыгар уонна Халыма өрүскэ ХУЬХУП-с үйэлэргэ юкагирдар олорбуттар. Кинилэри оодуллар диэн ааттыыллара. Исхиэмэтгэн көстөрүн курдук Дьааҥы тардыытын эбээннэрэ илинтэн кэлбит түгэһиир, лаамы, дэлээгир (“дельдянцы, зельянцы, дельянцы”), кункугуур эбээннэриттэн хааннаахтар. Буйахсыырдар (буягинцы), Бүлүү тордүнээҕилэр, онтон да атытгар эмиэ булкуспуттар.
Сыыдам табалаах көс эбээннэр хардыылара олус киэҥ этэ. Холобура, Охотскай муора эҥэринээҕи ламутгар Алдан өрүскэ тиийэ кэлэллэрэ, сылдьаллара. 1953 сыллаахха тахсыбыт “Якутия в 17 веке” диэн кинигэ 215-с сирэйигэр профессор Н.Н.Степанов архыып докумуонугар олоҕуран манныгы кыбытан суруйбут: “На Алдане был весьма разветвленный узел межплеменных обменных связей. Сюда приезжали с Ламы (Охотского моря), “из-за камени” (Верхоянскай хайаларыттан диэн өйдуөххэ сөп — ааптардар быһаарыылара) оленные тунгусы соболями для торгу, приезжали же с Маи реки, наконец сюда же ездили и ленские ясачные мужики, якуты… с Лены и с Амги и Татты”. Мантан көстөрүнэн, Саха сирин олохтоох омуктара, оччолорго да, Өлүөнэтгэн Лаамыга — Охотскай муораҕа диэри бэйэ-бэйэлэрин кытта сылдьыһаллар, киэҥник сибээстэһэллэр, ылсаллар-бэрсэллэр, атыыһыттаһаллар, өссө көмөлөсүһэллэр эбит. Онон көс омуктар Охотскайтан Дьааҥы хайаларыгар тиийэ сир уларыйан олохсуйалларыгар, саҥа сиргэ саҥа аҕа уустарын төрүттүүллэригэр кыах баарын итэҕэйэбит. Ламыҥха эбээннэрин төрүттэрэ Охотскай муора эҥэриттэн кэлэн олохсуйбуттар диэн сорох үөрэхтээхтэр сабаҕалааһыннара олохтоох курдук. Ол эрээри “лаамы”, “ламут” диэн тиэрминнэр кыайан куоһур буолбаттар, Ламыҥха эбээннэрин сороҕо хотугу “лаамыга” — муустаах муора эҥэригэр бэйэтигэр үөскээбит, илин лаамыттан силис тардыыта суох Индигиир, Халыма эрэ эргинтэн кэлбит буолуохтарын эмиэ сөп. Оччолорго кииһинэн, саһылынан дьаһаах хомуйуу хабырдык барара. Олохтоох дьон оҕолорун, дьахталларын аманаат диэн ааттаан солуок ылан хаайаллара. Дьахтары күүстэринэн дьаһыыкка (“ясырка”) — илдьэ сылдьыллар дьахтар оҥостоллоро. Дьаһааҕы сороҕор өлбүт дьон киэннэрин аймахтарыттан төлөттөрөллөрө. Ардыгар кээмэйин көннөрү элбэтэн хомуйаллара. Эбиитин ыгыы-түүрүү, куттааһын доҕуһуоллаах буолара. Сибииртэн хомуллар түүлээх ыраахтааҕылаах Россия сыл: лааҕы дохуотун үстэн бииригэр тиийэ биэрэрэ. Ону таһынан төһөлөөх саарба, саһыл тириитэ дьаһаах хомуйааччылар, араас чыыннаах тойоттор илиилэригэр хаалара эбитэ буолуой! Ол иһин хабырыйсыы элбэх этэ. Докумуоннар кэрэһэлииллэринэн 152, ол аата 1644 сыллаахха, дьаһаах төлөөччүлэр хас да түбэлтэҕэ Дьааҥы өрүскэ дьаһаах хомуйааччылары, барыта 11 киһини, өлөрбүттэр (КПМГ, XVII стр.)-
Охотскай муора эҥэринээҕи “тоҥустар” (“тунгусы”) дьаһаахтан эстэ дьадайбыттар, ыксаабыттар. “Тоҥус” Ковырин уолаттара Юлманей уонна Зелемей салайааччылаах 1666 сыллаахха дьаһаах хомуйааччылары утары өрө турбуттар. Охсуһуулара тохтуу-тохтуу 1684 сыллаахха диэри салҕаммыт. Охотскай муора эҥэрин хоту өртүн, Индигиир өрүс сорох сирдэрин хабан Алдан салаата Майа үрэххэ тиийэ тарҕаммыт.
Оннук XVII үйэтээҕи халабырдаах дьаһаах уонна хааннаах хабырыйсыы холобурдарын билсиэҕиҥ. Оччотооҕу чолобуут (“челобитная”)суруктар тугу кэпсииллэрий?
Хаһаах дэһээтинньигэ (10 хаһааҕы хамаандалыыр бырааптаах алын хамандыыр) Михаил Колесов ыраахтааҕыга аадырыстаан суруйбут. Онтон көстөрүнэн кини 1652-54 сс. Индигиир өрүстээҕи Уяндин симиэбийэҕэ уонна Зашиверскай остуруокка олорон дьаһаах хомуйбут. Дьаһаах төлүөн баҕарбат Ляузен ламуту, кини аймахтарын кытта сэриилэспит (“бился” диэн суруйар). Сүүһүгэр баас ылбыт. Ол да буоллар “таҥара көмөтүнэн” кыайбыт.
Ляузен уола Лабуту аманаакка ылбыт. Ламуттары кытта атын сиргэ эмиэ кыргыспыт. Уҥа тобугар, онтон иккиһин атаҕар эмиэ бааһырбыт. Сырыыларын, бааһырыыларын ыраахгааҕыга өҥө туттар. 50 киһини хамаандалыыр солону (“пятидесятник”) биэрэригэр көрдөһөр. “Тохтубут хааным, сылдьыбыт сырыым өҥөтүгэр” тылбын ылын диэн үҥэр-сүктэр (КПМГ, 68-69 стр.).
Халыма, Индигиир өрүстэргэ 1662-63 сс. дьаһаах тоҕо аҕыйах хомуллубутун подьяк Семен Аврамов бэрэбиэркэлээбит. Сорох нуучча булчуттара (промышленники) сүрэхтэммэтэх дьаһыыккалары (“ясырей”) илдьэ олороллорун, бултаабакка олорон эрэ балыктыылларын, балыктарын саарбаҕа атастаһалырын, атыыһыттаан сылга 50-100 кииһи хомуйалларын, олохюох омуктар кинилэри хайгыылларын билэн кэлбит (КПМГ, 109 стр.).
Ити кэмҥэ Халыма дьаһаах төлүүр юкагирдара дьаһаах хомуйааччылары уонна атыыһыттары Дьокуускай бойубуодатыгар үҥсүбүттэр: урут 5 саарбаны төлөөччүлэртэн 20, 10 кииһи юдоөччүлэртэн 40-50 кииһи хомуйалларын, оттон атыыһытгар I имир сүгэҕэ 8-9, тимир сааҕа 15-20, арсыын (80 см кэриҥэ) уһуннаах батыйаҕа (пальма) 20 саарбаны ылалларын наһаалаа|ылар, эһэн эрэллэр диэхтээбиттэр. Кыайан төлөөбөтөхтөрү маһынан (батога) кырбыылларын, лаабыстаах малларын былдьыылларын, сөбүлүү көрбүт дьахталларын, кыргыттарын, оҕолорун тутан баралларын, атын дьоҥҥо атыылыылларын үҥсүбүттэр. 19 юкагир билигиҥҥилии илии баттыылларын оннугар хас биирдии бэйэлэрэ суруттарбыт үҥсүү кумааҕыларын кэннигэр бэлиэ ойуу (“знамена”) оҥорбуттар (КПМГ, 109-110 стр.). Оччолорго юкагирдар, атын да омуктар, ол иһигэр сахалар илии баттааһыннара бэйэлэрин бэлиэлэринэн (ох саа, таба, тыы, сылгы, ыт, быһах, киһиэхэ эбэтэр киһи биэс тарбаҕар майгынныыр ойуулар эҥин) буолара. Эрбэх, а.э. тордообут тарбах бэчээтэ кэлин туһаныллар буолбут быһыылаах. Сорох докумуоннар хатыҥ туоһугар суруллаллара (КПМГ, 109-110 стр.).
1679 сыл иннинэ Кункугуур аҕатын ууһун ламуттара Зашиверскай остуруокка дьаһаак төлүүр эбиттэр. Киис аҕыйаабыт быһыылаах. Халыма өрүскэ бултууллар эбит. Вострай диэн Кункугуур ламута Боруткалыын (зельян аҕатын ууһа) Халымаҕа бултуу сылдьыбыттар. Хаһаах Сергей Брусенин үс кииһи көрдөөн Вострайы хаайан кэбиспит. Биэрбитигэр таһаарбыт. Ол кэнниттэн аны Вострай сордооҕу Никифор Бобровскай диэн хааһына үлэһитэ (“целовальник”) тутан ылан эмиэ хаайан моһуоктаабыт. Вострай 30 солкуобай сыаналаах саамай чулуу саарбатын биэрбитигэр эрэ босхолообут. Эбиитин кимиэхэ да кэпсээбэтигэр “сүбэлээбит” (КПМГ, 117 стр.).
Ити кэмҥэ Индигиир өрүскэ турар Зашиверскай остуруок эргин эмиэ улахан сумуута (“великая смута”) буолбут. 1679 сыллаахха Зашиверскайтан Лев Трифонов ыраахтааҕыга суруйбут чолобуут суругар ламуттар, юкагирдар дьаһаахтарын төлөөбөтөхтөрүн, ыраахтааҕыны таҥнарбыттарын, нолуок хомуйааччылары суолга кэтэһэллэрин, ол иһин хомуллубут түүлээҕи аара былдьыахтара диэн Дьокуускайга ыыппатаҕын быһаарар. Кинилэр “Лаамы” таҥнарбыт дьонун (“мужики”) кытта куомуннаспыттарын кэпсиир. Бу чолобуут сурукка сумуутаҕа кыттааччылар ортолоругар биир кункугуур аҕатын ууһун киһитэ баара ахтыллар. Ити сыл Алаһыай ламуттара эмиэ “улахан сумуутаны” тэрийбиттэрин, 154 кииһи хомуйбутун кыайан ыытар кыаҕа суоҕун Алаһыай симиэбийэтиттэн Микитка Тютин ыраахтааҕыга тиийэ биллэрбит, көмө хаһаахтары ыытарыгар көрдөспүт (КПМГ, 239-241 стр.). Олохтоох омуктар киһи сөҕүөн курдук киэҥ сибээстээх эбиттэр. 1684 сыллааҕы Дьокуускай эргиннээҕи сахалар өрө турууларын баһылыктара Орюкан уонна Дачиги Секуевтар Майа, Охотскай муора “бууннаабыт” тоҥустарын кытта күүстэрин холбуур, сойуустаһар санаалаахтар эбит! (КПМГ, XVIII стр.). Докумуоннартан көстөр итинник үтүргэнтэн, кыайан төлөммөт ыар дьаһаахтан, хабырыйсыыттан дьаадьыйан уонна дьаһаах хомуйааччылар үрэр сааларытган саллан Индигиир тардыытыгар көһө сылдьар эбээн биистэрин ууһуттан сорохтор арҕаа куоппуттар курдук. Холобура, дэлээгирдэр (дельдяннар) хаһан эрэ Индигиир салаата Ньара өрүс баһыгар көһө сылдьыбыттар. Ол туоһута Ньара уҥа салаата Дэлэҥкиир (Делянкир) диэн ааттаах улахан үрэх баар. Магадан уобалаһын уонна Саха сирин кыраныыссатыгар сытар. Дэлээгирдэр кэлин арҕаа түспүттэр. Итинник илинтэн сыҕарыйан-сыҕарыйан кэлбит эбээннэр Верхоянскай хайаларыттан Дьааҥы уонна Өлүөнэ өрүстэргэ түһэр үрэхтэр бастарынан олохсуйан ХҮШ-Х1Х-с үйэлэргэ көһө сылдьыбыттар. Манна муоранан, өрүстэринэн суолланар-иистэнэр дьаһаах хомуйааччылар ыырдарыттан туора сытар чиэски дойдуну булбуттар. Урукку олохторунааҕар быдан чуумпу, эйэлээх түөлбэни таба тайанан тохтообуттар, тоҕуоруйбуттар. Кинилэри кытта ынах, сылгы сүөһүлээх Дьааҥы өрүс сүнньүн дьоно, соҕуруу диэкиттэн, билигиҥҥи Кировскай нэһилиэк сиригэр Нам, Дүпсүн сахалара кэлэн эбээннэри кытта иллээхтик-эйэлээхтик булкуспутгар, үгүстэр уруухаан аймахтыы буолбуттар (1-гы сыһыарыыга Платон Ламутскай төрүччүтүн көр).
Билигиҥҥи Кировскай уонна Ламыҥха нэһилиэктэрин сүрүн олохтоохторо итинник силис-мутук тардан үөскээнтөрөөн тахсыбыттар.
Василий Павлович Кейметинов— Платон Ламутскай этэригэр дылы “өси дьалан Иҥаричантан (түҥ былыргы өбүгэттэн) эт-хаан, тымыр тардыбыт” Ламыҥха эбээннэрин аарыма кырдьаҕаһа. 1916 сыллаахха төрөөбүт, докумуонугар алҕас 1918 сыл диэн суруллубут. Кинини кытта түүннээх да күн усгата кэпсэтиэххэ сөп. Оннук элбэх сэһэннээх-сэппэннээх кырдьаҕас. Былыргы эбээннии үҥкүү хамсааһыннарын хамсанан көрдөрөрө, быһаарара эмиэ кэрэхсэбиллээх. Ламыҥхалар, Платон Ламутскай ааттыырынан наматкааннар дьээһэрийэлэрин (сээдьэ араастарыттан биирдэстэрэ, түөлбэ-түөлбэ эбээннэр тус-туспа сээдьэлээхтэр) чаас да устата ыллыан, үҥкүүлээн көрдөрүөн сөп. Эбээн фольклоруттан тугу билэрин суруйтара Сэбээн Күөл курдук чиэски сиртэн Дьокуускайдыы сылдьыбьптаах.
Итинник сир түннүгэ кырдьаҕас кэпсээннэригэр, үһүйээннэригэр Дьааҥы сиһин сиригэр-уотугар, булдун арааһыгар, олохтоохторун төрүттэригэр уонна араспаанньаларыгар сыһыаннаах сибидиэнньэ элбэх.
Былыр Дулҕалаах, Лээпискэ (былыргы эбээннии аата Нэкундэ. Улахан лаабыс диэн тылбаастанар — АТЯ, 93 с.), Дьааҥыска (Дянушка, 1954-55 сс. оҥоһуллубут сир хаартатыгар ускуопкаҕа Ковыча диэн бэлиэтээбиттэр). Оттон сорохтор бу үрэҕи ардыгар Хабытыкы дииллэр. Сир эбээннии аатын нууччалыы, сахалыы сурукка киллэрии улахан уустуктардаах. Эбээн, нуучча, саха тылын үһүөннэрин уратыларын тэҥҥэ билиэххин наада. Ол кыаллыбакка эҥин-эҥинник хайа сатанарынан суруйуу, уларытан саҥалыы ааттааһын Ламыҥха сиригэр олус үгүс. Чуолкайдыыр уустук. Ити эрээри олук уурулунна. 1996 с. кэймэтии аҕатын ууһуттан төрүттээх В. А. Кейметинов “Аборигенная (эвенская) топоннмика Якутии” диэн кинигэтэ тахсыбыта. Кини быһаарарынан, Дьааҥыска алын сүүрүгүн эбээннии Мэйэн эбэтэр атыннык Кобыча (104 с.). дииллэр эбит (эһэлээх эбэтэр эһэлии ньириһийэр сүүрүктээх диэн тылбаастыахха сөп). Оттон Хабытыкы диэн Кобычаны сахатытан саҥарыы көрүҥэ быһыылаах.
Байылыкы (Белянка), Тумара, Кэлэүрэхтэр бастарыгар, Василий Павлович кэпсииринэн, биэс аҕа ууһа көһө сылдьыбыт: көйлилэр (кэймэтиилэр); караоулар (харалар); түгөһэллэр (түгэһиирдэр); дөөндөмгөллөр уонна дөөтколлөр. Бу аҕа уустарын быданнааҕы бас-көс киһилэрэ Баргачаан диэн эбит. Кини үтүө аатын ытыгылаан Россия Суруйааччыларын союһун чилиэнэ поэт В.С.Кейметинов Баргачаан диэн псевдонимынан суруйар. Көйли эбээннии баһылык, салайааччы диэн өйдөбүллээх. Нуучча аҕабытыгар сүрэхтэнэллэригэр кэймэтиилэр аҕаларын ууһун аатын салҕаан Кейметиновтар араспаанньаламмыттар. Лээпискэ, Дьааҥыска, Мунни үрэхтэр бастарынан, орто сүүрүктэринэн көһө сылдьыбыттар. Булчуттарынан, элбэхтабалаахтарынан аатырбыттар. Кэннэки кэмҥэ Байбалчаан диэн тайах тириититтэн хатыллыбыт быаны быһа тардар күүстээх, Охоноон диэн тугуту атаҕынан эккирэтэн ситэр быһый дьон үөскүү сылдьыбыттар.
Караоу Василий Павлович быһаарарынан киһи аата. Эбээннии орто баайыылаах киһи диэн ис хоһоонноох. Алдан төрдүгэр олоро сылдьыбыт монгол тыллаах хоролор биистэрин аата кинилэртэн төрүттээх киһиэхэ аат буолбут, өссө Хара диэн сир аата кытта буола кубулуйбут, атын ис хоһоонноммут быһыылаах. Анал үөрэхтээхтэр суруйууларыттан аахтахха, хоролор Алдан тардыытыттан Дьааҥы өрүс баһыгар, нууччалар Саха сиригэр кэлиэхтэрин иннинэ, тиийбиттэр. Ламыҥха, түгэһиир эбээннэрин кытта булкуспуттар. Караоу (Хоро, өссө атыннык Хара) уола маҥнайгы куортуктаах кинээс Саалдыҥа аатынан бу аҕа ууһун дьоно Сахаараптар диэн сүрэхтэммиттэр. Аҕаларын ууһун аатынан харалар диэн сахалыы судургутук эмиэ ааттыыллара. Верхоянскайдыыр айан суолун батыһа хайалар быыстарынан көһө сылдьыбыттар. Кинилэртэн Захаров Ксенофонт Макарович — Силэпиэн диэн күүстээх киһи соторутааҕыта төрөөн ааспыт. Табаны кыбынан баран хаамыталыыра дииллэр. Кини көтөхпүт тааһа Дээлинньэ диэн сиргэ сытар. Ол тааһы үгүстэр көтөҕөн көрөн күүстэрин боруобаланаллар эбит. Итинтэн сибээстээн үрэх билирэ Токонок (сахалыы көтөҕүү) диэн ааттаммыт. Онно Кривошапкин Петр Прокопьевич II төрөөбүт (аах, “Төкөнөктөн уонна Бээтиччэттэн төрүттээхпит” диэн түһүмэҕи). Этэргэ дылы, уокка умайбат, ууга тимирбэт үйэлээх баайынан айылҕаҕа сир аата, киһиэхэ үтүө сураҕа буоллаҕа. Ол иһин сир аатыгар олохпут устуоруйата, үһүйээннэргэ үчүгэй дьон үрдүк ааттара үйэтийэн сырытгаҕа, кумааҕыга да сурулуннаҕа. Ытык кырдьаҕастар “ааккын алдьатыма, сураххын сууйума” диэн ыччат дьоҥҥо ыллыктаахтык сүбэлээччилэр. Этиэхтэрин этэллэр. Оттон куһаҕан куруубай, охсуһуулаах, оспуордаах киһи туһунан “баҕайы, ол баҕайы” диэн даҕаамырдаан кэпсээччилэр. Эдэр дьон өрүүтүн өйдөрүгэр туталларыгар наадалаах, кэс тыл кэриэтэ ыйааһыннаах тыллар буолбат дуо!
Түгөһэл — түөлбэлэриттэн тэлэһийбэт, кыһыннары-сайыннары биир сиргэ олорооччулар диэн өйдөбүллээх эбээннии тыл. Ламыҥха, Кировскай нэһилиэктэр Кривошапкиннара түгөһэллэртэн төрүттээхтэрэ тыл кэпсээнигэр ахтыллар. Киргэмбистэр — эбээннии үрдүк хайаларынан, үрэхтэр бастарынан сылдьааччылар диэн өйдөбүлгэ Кырбаһааҥкын араспаанньаламмыттар. Тумара, Кэлэ үрэхтэр бастарынан бултаан-алтаан олорбуттар, атыттардыын алтыһан сылдьыбыттар. Эбээннэр урут аҕа ууһунан арахсалларын таһынан, аны өссө, өрүс эбэтэр сис хайа алын, үөһээ өртүгэр олороллорунан арааран эггидээллэр (эдьигээннэр) — өрүс алын тардыытынааҕылар, һолгидааллар (томполор) — өрүс үөһээҥи өртүнээҕилэр, огөгөллор — хайа үрдүк өртүн диэкилэр диэн ааттаналлар эбит.
Дөөндөмгө аҕатын ууһун дьоно сайыҥҥы бырдах кэмигэр тыата суох ыраас хайаҕа — чыыстайга көһөллөрө үһү. Ол уратыларынан итинник ааттаммыттар. Маҥнайгы кинээстэрин аата Сүркэн Ыстапаан. Сүрэхтэнэллэригэр онтон төрүөттээн Ыстапаанаптар буолбуттар. Кыһынын Лээпискэ, Дьааҥыска алын тардыыларынааҕы от-мас үүнэр үрэх хаптаҕайдарыгар кыстыыллара.
Бэһис аҕа ууһа дөөткөллор эбэтэр дөккөллөр Дьааҥыскаҕа Кэймэтиилэри кытта биир түөлбэҕэ олорбуттар. Иккис хара буоспа кэлэн ааһыытыгар имири эстибиттэр. Дьаргыл уҥуохтара Дьааҥыска баһыгар, бэһис ыстаада турар сиригэр, үрүйэҕэ үрүт-үрдүгэр дьаарыстанан көмүллэн сытар үһү. Ол иһин үрүйэни Сэбээчээн диэн ааттыыр буолтар. Дөккөллөртөн икки дьахтар ордон атын аҕа ууһун анала буолтар. Историк И.С.Гурвич (1956) деткилэр (“деткиль”) диэн ааттаан суруйбутуттан сылыктаатаххадөккөллөрТүгэһиироодулларытган хаан тардар курдуктар. 1897 сыллаахха Ламыҥха эбээннэрин ортотугар 78 түгэһиирдэр бааллара биллэр. Олор истэригэр ахтыллыбыт — ордон хаалбыт икки дөккө дьахталларын сыдьааннара оодул хааннаахтар баалларын сэрэйиэххэ сөп.
Ырыппычча ырыттахха ламыҥхалары сорохтор өссө аргаамноллар, харалар, ньаакулар диэн үс аймахха араараллар. Аргаамнолларга Ыстапаанаптары, Кэймэтиинэптэри, Кырбаһааҥкыннары, хараларга Сахаараптары киллэрэллэр. Оттон Бытантай, Эчий үрэхтэр бастарыгар үөскээбиттэри ньаакулар дииллэр эбит.

Саалдыҥа

Нэһилиэк устуоруйатыгар сыһыаннааҕын быһыытынан Василий Павлович биир кэрэхсэбиллээх кэпсээнин, чуолкайдаан эттэххэ үһүйээнин, кылгатан ааҕааччыларга тиэрдэбит. Ламыҥха эбээннэрин маҥнайгы куортуктаах кинээстэрэ, ахтан ааспыппыт курдук, Хара уола Саалдыҥа диэн эбит. Кини 9 кыыстааҕа, соҕотох уоллааҕа үһү. Онон күнэ-ыйа уолуттан тахсара. Ааппын ааттатар, туура тэппит туйаҕым диэн эрэнэ саныыра.
Ол олордоҕуна нуучча хаһаахтара кэлэн уолун оҕуурдаан тутан Дьокуускайга илдьибиттэр. Бу аманаат диэн аҕа ууһуттан дьаһааҕы толору төлөтөр солуоктара эбитэ буолуо. Ньохолорго (сахаларга) хоно-хоно нууччалар уолу илдьэн испиттэр. Аҕата чуҥнаан кэннилэриттэн батыһан иһэрин сэрэйэннэр оҕону тойоҥҥо илдьэбит диэн ыалга кэпсии-кэпсии, аҕатыгар илдьит хааллара-хааллара, айаннаабыттар. Аҕата аны бэйэбин тутуохтара диэн чугаһыыртан, хаһаахтарга көстөртөн туттуммут. Таба холлоох атаҕын саҕа үрэр сааларыттан да сэрэммит. Аҕатыгар оҕо тыыннааҕын биллэрээри маамыктанан быалаан баран хаарга хаамтаран суол хааллара-хааллара нууччалар уолу Дьокуускайга тиэрдибиттэр.
Саалдыҥа кэннилэриттэн батыһан куоракка тиийэн тойоҥҥо киирэр.
— Өлөртөн куттаммаппын, оҕобун аҕал эбэтэр сэриилэһиэм, — диир.
Тойон Саалдыҥаны албыннаһар, эйэ дэмнээхтик кэпсэтэр:
— Өйүө ас, көлө биэрэбит, дойдугар төнүн, эһиилгэ диэри оҕоҕун хааллар, — диэн буолар.
Сыл буолан баран болдьоммут кэмигэр Саалдыҥа Дьокуускайга эмиэ тиийэн кэлэр, оҕотун биэрэн ыыталларыгар кыаҕа тиийэринэн модьуйар.
— Оҕоҕун миэрэҕэ киллэриэхпит, — нуучча тойон түргэнтүргэнник лэбигирээбит.
— Ол аата тугуй?
— Сурукка киллэриэхпит, аатын таһынан араспаанньа диэн иккис ааты биэриэхпит, ыраахтааҕы ыйааҕа оннук, ону ким да утарыа суохтаах, — дии-дии тойон олоппоһуттан турар, кэпсэтиини түмүктүүр.
Эһиилигэр Саалдыҥа тоҥот саҕана хайыһарынан кэлэр. Аны эһиил Бокуруоп таҥара күн, ол аата алтынньы ый 14-гэр, кэлээр диэн эмиэ аккаастыыллар. Кыдьымахтан хаайтаран кыайан кэлбэт бириэмэтин соруйан болдьообуттар быһыылаах. Саалдыҥа сэриилэһиэн баҕара-баҕара оҕобун өлөрүөхтэрэ диэн тардынар, тулуйар, туттунар.
— Оҕобун миэрэҕэ кытыннараргытыгар сөбүлэһэбин. Ол гынан баран олох атаҕастаамаҥ, — диир.
Төрдүс кэлиитигэр, уһугар тиийэн, уолун Саалдыҥаҕа биэрэн ыыталлар. Сотору аҕабыты ыытан эбээннэри элбэҕи сүрэхтииллэр. Урут кэпсэммитин курдук, Саалдыҥа аҕатын ууһа Сахаарап араспаанньаланар. Саалдыҥа биир күтүөтэ кэймэтиилэртэн буолбут. Икки аҕа ууһа уруулуу дьон буолтар.
Саалдыҥа икки кыыһа Кулумаҕа (Халымаҕа) олохтоох дьоҥҥо эргэ тахсыбыттар, онон уруута-аймаҕа ырааҕынан тарҕаммыт.
Ол кэмҥэ кэймэтиилэр аҕа баһылыктара өссө киэҥ сибээһи олохтуур кэскиллээх өйдөөх-санаалаах киһи эбит. Кэбэргэнэ (Индигир өрүскэ, билигиҥҥи Абый улууһугар баар сир) олохтоохторун, кулумалары (халымалары), эггидээллэри (билигиҥҥи Жиганскай эргиннээҕилэри) кытта сибээстэһэр ньыманы, суолу-ииһи тобулары толкуйдуура, атын аҕа уустарын баһылыктарыгар оннугу сүбэлиирэ.
Сотору кэминэн Саалдыҥа алҕас куортугун тоһутар. Үрдүкү тойон итэҕэйэн биэрбит малын алдьаттаҕым диэн ыксыыр, куттанар.
Ол кэмҥэ тостубут тимири иһэрдэр уус чугас эргин суоҕа, Кулумаҕа эрэ баара үһү. Тэринэн, оҥостон онно айаннаабыт. Үс ойоҕуттан иккитин онно илдьэ барбыт. Кулуматтан үс сылынан эргиллибит. Кини суоҕар Кырбаһааҥкын диэн саҥа сүрэхтэммит эр бэрдэ солбуйан кинээстээбит.

История возникновения села.
Исторического материала, прослеживающего историю села, мало, прежде всего из-за того, что кочующий род ламутов (ламунхинский род), не имея оседлого образа жизни, кочевал по отрогам Верхоянского хребта. Первые официальные упоминания о роде в архивным материалах относятся к периоду установления Советской власти в северных окраинах. По моему, начало тому дало решение правительства ЯАССР о национализации свинцовых рудников Семенова. Об этом имеется официальное постановление, и историю которого следует изучить и обнародовать, хотя бы в рамках ее освещения на этом сайте. Она не носит научного, исторического характера, и не претендует на такую цель.
Изучая архивные материалы в республиканском национальном архиве я наткнулся на две основные, как бы ветви, по которому происходило возникновение административной единицы, как Ламунхинский наслег. В период, когда Семенов вел работы по освоению свинцовых месторождений, местные жители были заняты частным извозом как по доставке этих руд до Батамая, также они завозили грузы от Якутска до Верхоянска. Но основная часть все же была занята извозом более близко расположенного в месту компактного проживания рода, к свинцовым рудникам. Об этом писал в своих письмах к писателю Горькому сам Семенов. Национализация рудников привело к тому, что деятельность Семенова прекратилась, и соответственно и прекратился извоз. К тому же другие трудности, связанные с белым движением, разные болезни, приводящие к падежу оленей, в том числе и от волков, привело к резкому сокращению поголовья оленей. Наверное, не обошлось без содействия самого Семенова, в результате которого ламунхинский род обратился к якутскому правительству с просьбой оказать содействие в предоставление кредита для закупки оленей, продовольствия, снаряжения для охоты и рыболовства. Кредит был представлен, и тут началась история перехода ламунхинского рода на оседлый образ жизни, так как в просьбе о содействии предоставлении кредита был пункт, где предусматривалась процедура этохо перехода. В то время род как бы делился на две части, западной — в местности Хятандьа, и восточный, расположение которого пока неизвестно.
Более подробно и для полноты картины привожу текст заявления (неполный),представителей наслега, так как ниже приведен полный перечень жителей восточной части рода.
Ходотайство: от ламута Намского улуса Ламынхинского наслега Степана Алексеевича Афанасьева, который занимается извозом, о предоставлении финансовой помощи. Имеется справка, но написанная на латинице, так как в то время якутский текст писали на латинице. Необходимо время для ее прочтения и осмысления, которого у меня, к сожалению, не было и я временно отложил этот вопрос. От его имени было написано заявление от имени ламунхинского рода:
«наш наслег состоит 307 душ(поправка красным карандашом — 384 души. Прим:автор), и расселены по Верхоянскому хребту. Наше поселение бродячее (текст оригинала, прим.автор),только в зимнее время группируется по «Тумаре», занимается извозом…»
«…мы узнали, что в последнее время по всем делам выступает в качестве нашего представителя Павел Кейметинов, который действительно был уполномочен только на заключение договора по доставке грузов в Верхоянск. По его ходотайству НКПЗ «Холбос», как нам сообщено председателем нашего нацсовета, собирается открыть школу и кооператив в местности «Хатания», который находится в западном конце нашего наслега, где живут самая незначительная часть поселения…
Школа и кооператив, если будут окрыты на таком отдаленном пункте не будут обслуживать нужды нашего поселения. Центральным местом,куда тяготеет почти все население, является местность «Семаныя», где имеется «Суглин», недалеко от «Тумары».
Кроме того, Павел Кейметинов договорился от имени нашего наслега на доставку грузов. Но поселение восточного района нашего наслего поставлено этим договором в крайне невыгодное и затруднительное положение. Нам гораздо выгодно иметь отношение с Якутском, чем с западным районом…., для нас проживающих в восточном районе желательно заключить договор на поставку грузов непосредственно, не связанными западними.
В связи с вышеизложенным просим оказать нам содействие: Председатель Совета Егор Семенович Кривошапкин..»
Далее перечислены все жители, в числе которых: Егор Петрович Кривошапкин, Василий Егорович Кривошапкин, Иван Семенович Старостин, Афанасий Петрович Кривошапкин, Николай Ксенофонтович Кривошапкин, Михаил Семенович Кривошапки, Василий Ксенофонтович Кривошапкин, Алесандр Семенович Стефанов, Григорий Григорьевич Стефанов и другие. Отдельно список женщин, в числе которых Екатерина Николаевна Кривошапкина, Мария Егоровна Кривошапкина, Анна Николаевна Кривошапкина, Татьяна Семеновна Захарова, Александра Николаевна Захарова, Акулина Стефанова и др. Всего 102 подписи.
Далее предлагается разделить наслег на две части: Западный Ламунхинский — 173 души, и Восточный Ламунхинский — 211 душ. Причина раздела — «невозможность общения из-за его дальности и отсутствия жилья в срединной полосе». Здесь же выдвигается вопрос о постройке школы в восточной части наслега.
В этих же материалах дела: предложение о разделении наслега на 2 центра. Один в «Хадарыния» (по тексту), в усте реки «Кельтур» сделать общий центр, как наиболее удобный, так как проходит по тракту, идущему от пристани Батамай к свинцовым рудникам. Как проходила дальнейшая процедура решения этого вопроса еще предстоит изучить, обобщить.
Нужно более подробно изучить материалы, среди них переписка на латинице от представителей наслега в ЯЦИК, и в комитет по делам малочисленных народов Севера. Думаю, если все обобщить и осветить, то получится очень интересный материал исторического характера. Я же со своей стороны буду представлять свои взгляды на происходящие события на страницах сайта.

А. Степанов

Комитету Севера.

Изучая архивный документ, вчитываясь в пожелтевшие страницы текста, испытываешь трепет от того, что соприкасаешься к истории, к периоду, когда твои предки творили историю села, принимали важное для них, а может и для будущего, решение. Читая текст как бы становишься участником тех событий, представляя, что твой предок или дальний родственник чувствовал в тот вечер, вслушиваясь в слова докладчика. Может он надеялся что правительство примет нужное решение в их пользу и род вздохнет немного спокойно, избавляясь от бремени долгов.
Наверное им было намного тяжелее, что можем мы представить на самом деле, с высоты пройденного времени. Мы, которые до сих испытываем транспортные трудности, но совсем иного характера, и наши не совсем далекие предки, которые на своих тощих оленях возили тяжелые грузы, на такие дальние расстояния. Наверное они чувствовали сопричастность перемен, которые происходили в стране, или в их крае. Или воспринимали эти события буднично, в силу своих, в пределах рода, интересах. Кто это сейчас поймет.
Вот привожу один из документов тех лет,соблюдая орфографию написанного.

Протокол собрания №1
Общего собрания тунгусов Ламунхинского рода Намского улуса Якут.округа 6-го февраля 1928 года.
Присутствуют 33 человека. Собранием избирается председателем Спиридон Васильевич Кейметинов. Секретарствует Вас.Иван.Дьяконов, присутствуют Состав Совета и представитель Якутского общества С.Х.кредита «Салгыбыл» Р.Ив.Кардашевский. Собрание открывается в семь часов вечера.
1). Слушали: устный доклад Ксеноф.Семен.Кривошапкина о том, чтобы Комитет Севера, начиная с осени 1928 года груза направляемые через наш район, вел переговоры с хозорганами о даче нам доставку таковых.
Постановили: Несмотря на то, что наш Ламунхинский род является должником Якутторгу, Холбосу и другим организациям, эти органы, груза идущие на Север, дают частным лицам, в большинстве случаев, спекулятивным элементам; последние всеравно не доставляют, а пользуясь нашим бедственным положением, нанимают нас за бесценок. Просить Комитет Севера с осени 1928 года груза, идущие на Север. переговорив с соответствующими торговыми организациями, дал возможность вывозить нам. Наша транспортная сила сможет а зимний сезон доставить от трех до четырех тысяч пудов груза. Ввиду того, что мы живем в двух районах, груз направляемый на Север до указанного количества должен быть переброшен пополам в двух местах «Батамай и «Кылагыр». Груз должны доставить до местности «Мой-урех» Верхоянского округа. Надеемся, что комитет Севера нас поддержит, так как известно Комитету Севера что звериный промысел (единственное наше подспорье) ежегодно идет на убыль. Доставляя груз, мы могли бы погасить свою задолженность государственным организациям. Для переговоров с Комитетом и другими органами будут избранные уполномоченные.
2).Слушали: устный доклад Павла В.Кейметинова о том, что наш род должны Якутторгу стоимость 50 шт.бердан-винтовок, с патронами на сумму 3265 рублей 06 коп.
Постановили: во время гражданской войны как красными так и белыми все наши охотничьи винтовки, вполне годные к стрельбе ок. 150 шт. были изъяты от нас и не были возвращены, за исключеием 25 шт. полученных от Якутского правительства бесплатно.
Условия нашей жизни (без охотничьих принадлежностей наше существование равносильно голодной смерти). В 1928 году мы принуждены были взять в кредит Наркомпродторга за высокие цены 50 шт. бердан и 7500 патронов на сумму 3265 р.06 коп., т.е. каждая винтовка с патронами и расходами стоит 61 р.70 коп. Качеством означенные винтовки не отвечают своему прямому назначению, некоторое количество из них не использовано до сего времени. Общее наше экономическое положение значительно не улучшилось, промысел не важный, кругом являемся должными, а потому просим Комитет Севера возбудить ходатайство пред кем следует о сложении с нас стоимости 50 шт.бердан с патронами на сумму 3265 р.06 коп, в крайнем случае сделать уценку на винтовки до по себестоимости Якутторга 18-20 руб. каждая бердана. Собрание вполне надеется, что правительство Якутии, учитывая наше бедственное положение и по случаю исполнившегося десятилетия Советской власти нам эту задолженность простить. Мы знаем, что крестьянство по случаю десятилетия получила много льгот и прощение как сельхозналогу. ссуде и пр.
Заседание закрывается в 9 1/2 часов вечера
Предсобрания Спиридон Кейметинов
Секретарь В.Дьяконов
с подлинным верно: секретарь

А.Степанов
Продолжение…

В Комитет малых Народностей
Уполномоченного от тунгусов Ламунхинского рода Афанасия Петровича Кривошапкина.
Доклад
1)Занятия населения: 1). Население в настоящее время занимается пушным промыслом, т.е. исключительно белкованием с средних чисел октября до средних чисел декабря и кроме того редко убивают горностая и лисицу.
2)Оленеводство находится в ничтожном количестве имеется всего 686 голов вследствие падежа о эпизотии и от набега волков с 1917 г по 1926 года.
3)рыбным промыслом население не занимается за отсутствием рыболовных снастей.
4)извозным промыслом население занимается — берет транспортировку груза с прошлого года, от частных лиц, так как Госорганы нам не дают, а заключают договора с частными спекулянтами, а мы доставкой груза на Север могли бы погасить долги.
5)Торговых учреждений- (госорганов и и коопераций не существует), население снабжается от спекулятивных элементов товарами и продуктами с.х.(неразборчиво). Нашу пушнину покупают за бесценок например белку и горносталь по 1р40к и 1р.50коп а ими отпускают товаро продукты сахару по 1 руб фунт, мука ржаная калачи и печеный ржаной хлеб по 8 руб фунт. спички 50 коп., дробь по 1 руб., пистоны 50к сотня, порох 1/20 коп, соль 25 коп фунт, мануфактура продается аршином, а не метром, ситец по 50-80 к. аршин.
6) всег душ в наслеге 384 и наслег делится на 4 рода и по району Восточный и Западный. Восточном районе числится в двух родах Тюгасирский и Хоринский — 211 душ
Западном районе — Кейметиновский и Дондакинский — 173 души.
7)при сем прилагается схем.карта населения и в нем указано места для осеания, т.е. где есть покосные еста а именно 1)»Сеген», «Сордонноох», «Билир». Это по Восточному району и с этого айона заявили перейти на оседлую жизнь следующие туземцы: Кривошапкины: Прокопий Пок, Егор Егорович, Ксенофонт Семенович, Николай Егорович, Прокопй Птрович и Иннокентий Прок и Неустроев сергей Иванович в этих 7 хозяйствах имеется 36 душ, на западной стороне есть озеро «Мянги» где можно рыбачить и есть покосыввиду отдаленности от центра пока заявлений не поступило.
в 1925 году получили кредит 4000 рублей на оседлание от Салгыбыла через уполномоченногоПавла Вас. Кейметинова следующие лица:
1.Кейметинов Пав.Вас. 2.Кейметинов Егор Григ.3. Кейметинов Николай Дав. 4. Степанов Аф.Ив. 5.Степанов Егор Сем. и 6.Захаров Иван Пахомович практически ни кто не осел, деньги находятся у Павла Кейметинова не использованными

Уполномоченный тунгусов
Аф.Петр. Кривошапкин
Секретарь тунгусов подпись Дьяконов